ÇİYA ARTOS 12 Mayıs, 2025, Pazartesi
Enstîtuya Kurdî ya Lozanê daxuyaniya 04.05.2025an bi van gotinan ragihand: «Enstîtuya Kurdî ya Lozanê bi deklarasyonekê ve avabûna xwe ragihand û da diyarkirin armanca sereke ya enstîtuyê parastina mafê çarenivîsa Kurdan e.»
Erka me wek Kurdan pîrozkirin û piştgirîkirin e. Ji bo vê sedemê, Kurdistan li vir hatiye parçekirin û divê li vir careke din bibe yek.
Giringîya Lozanê çîye?
Bê guman ew kesên ku wêrek bûn ku Enstîtuya Kurdî ya Lozanê ava bikin pir girîng in. Ev tê vê wateyê ku Kurd êdî wekî berê bêdeng namînin û dê saziyên xwe ava bikin. Lê ya girîngtir, derketina holê ya saziyên wiha girîng ku dê xizmetê ji berjewendiyên neteweyî, çandî û demokratîk ên Kurdan re bikin.
Girîngiyeke din a daxuyaniya Lozanê ew e ku, ji ber neheqiya dîrokî ya li vî bajarî li Kurdan hatiye kirin, dilê Kurdan xwîn diherike û gelê Kurd ji 100 salan zêdetir e êş dikişîne. Kurd dema derbas dibin tif dikin ser dîwarên Qesra Rumine, ku li Lozanê peyman lê hatiye çêkirin (24ê Tîrmeha 1923an). Lêbelê, em dizanin ku tenê slogan bes nîne, û di pratîkê de, nemaze Kurdên dîasporayê divê hin gavên girîng bavêjin da ku vê peymanê betal bikin. Ji van gavan ya herî girîng, sazûmankirina Kurdan e. Li vir, vekirina Enstîtuya Kurdî ya Lozanê gaveke girîng e di vê sazûmanîkirinê de.
Her çiqas Peymana Lozanê ya 1923an tenê sînorên erdnîgarî yên axa Kurdistanê bi serwerekî xêz kir jî, armanc ew bû ku ruhê neteweyî yê Kurdan, ku wê demê qels bû, ji holê rake. Her çiqas Peymana Lozanê di wê demê de serxwebûn da gelek neteweyan jî, ew neteweya Kurd di bin koletiya kolonyal de hişt. Ev peymana ku ji bo Kurdan bûye sembola koletiyê, piştî 100 salan, dema ku Enstîtu li Lozanê hate damezrandin, dê ji bo Kurdan bû moralek sembolîk. Ji bo vejandina xewnên Kurdan li Lozanê, êdî mecbûrî ye ku her sal di 24ê Tîrmehê de bi hezaran Kurd li vir kom bibin û neheqiyên ku ji ber vê peymanê li Kurdan hatine kirin protesto bikin.
Di sala 1998an de, em wekî Kurdên çar perçeyên Kurdistanê (ji bilî PKKê), tenê karîbûn 200-300 Kurdan bînin cem hev da ku Peymana Lozanê protesto bikin. Ji ber ku PKKê beşek mezin ji Kurdên li Bakurê Kurdistanê û dîasporayê xistibû bin desthilatdariya xwe û beşdarbûna wan di çalakiyên bi vî rengî de qedexe kiribû. Îro eşkere bûye ku PKK ji bo gelê Kurd ti mafekî naxwaze û siyaseta Tirkîkirina Kurdan wekî stratejiya xwe pejirandiye. Ez bawer dikim ku ji niha û pê ve, bi hezaran Kurd dê bi alên Kurdistanê beşdarî mîtînga Lozanê bibin. Ev yek di dewletên kolonyalîst de tirsê diafirîne.
Karê girseyî li dîasporayê
Divê Kurd niha saziyan ava bikin û dest bi xebatên dîplomasî û lobiyê bikin. Niha cihê herî baş ji bo vê yekê dîaspora ye. Hin Kurd hene ku çalakiyên diyasporayê biçûk û nehewce dibînin. Bi rastî ne wisa ye. Bingeha dewleta Îsraîlê di kongreya siyonîst de ku di sala 1897an de li Baselê ya Swîsreyê di bin serokatiya rêberê cihûyan Theodor Herzog de hat lidarxistin, hat danîn. Çima divê lêkolînek wiha li Diyasporayê, ku bi mîlyonan Kurdên ji Bakurê Kurdistanê lê dijîn, neyê destpêkirin? Ziyanek mezin gihîştiye doza Kurd li Bakurê Kurdistanê. Divê ev sûd bi lêkolînên nû li dîasporayê were çareserkirin.
Îro, bi dehan komele, enstîtu û înîsiyatîfên Kurd li Ewropa, Amerîka û hin welatên din hene. Divê ew ji bin kontrola partî, rêxistin û kesan rizgar bibin, wekî rêxistinên girseyî di federasyonê de bibin yek û tenê xizmeta berjewendiyên Kurd û Kurdistanê bikin. Gelek girîng e ku Kurd di salên dawî de li Ewropa û welatên din wekî namzetên partiyan beşdarî meclîsê bûne û hatine hilbijartin. Divê ev hêj bêtir zêde bibe.
Di dîroka têkoşîna xwe de, Kurdan her tim li dijî dijminên xwe şerekî bê rêxistin û bê yekîtî kirine û bi ser neketine. Pêwîst e mekanîzmayek were dîtin û bikeve meriyetê ku Kurdan bike yek. Ji bo jiholêrakirina vê kêmasiya Kurdan, saziyên perwerde û rahênanê hewce ne. Yekîtiya Kurdan bi perwerdehiya neteweyî ya baş ve girêdayî ye. Divê hişê Kurdan bi hişmendiya neteweyî tijî bibe. Ji bo vê yekê pir dereng e. Lêbelê, erkê rewşenbîr, nivîskar, perwerdekar, hunermend û lêkolînerên Kurd e ku ne gengaziya destpêkirina ji nû ve biafirînin. Tenê wê demê girîngiya yekîtîya di navbera Kurdan de dê eşkere bibe. Divê komele, enstîtu, qursên perwerdeyê û dibistanên Kurdî di vî warî de hewlên mezin bidin.
Dewletên kolonyalîst ji çi ditirsin?
Enstîtuya Kurdî ya Lozanê, bi îlankirina xwe ya li bajarê Lozanê yê Swîsreyê di 04.05.2025an de, bi taybetî di nav kolonyalîstên Tirk de tirs çêkir, yên ku hewl didan Kurdan bi derewên li ser aştiyê bixapînin.
Bi salan e dewleta Tirk dixwaze bi rêya PKKê têkoşîna Kurdistanê ji holê rake û bi demê re Peymana Lozana Duyemîn ji nû ve ava bike. Heta ragihandina Enstîtuya Kurdî ya Lozanê ya nû kolonyalîstan xist nav fikar û tirsê. Ji ber ku ew ditirsin ku Kurd bibin yek û ramana neteweyî pêş bixin da ku li dijî Lozana duyemîn derkevin û Peymana Lozana yekem betal bikin.
Dewleta Tirk, ku dagirkerê Kurdistanê ye, û hin ji Kurdên ku di nav refên wê de hevkar in, bûne amûrek ji polîtîkayên dewleta Tirk re. Divê welatparêzên Kurd rêyekê bibînin da ku manîpulasyonên serokên Îmralî û Qendîlê pûç bikin, yên ku bi salan e bi siyaseteke sexte teslîmiyet û xiyanetê li ser navê Kurdîtiyê ferz dikin. Tevî hemû komkujî, derew, zilm û manîpulasyonan, neteweya Kurd wê tunekirina ku li ser wê tê ferzkirin qebûl neke.
Divê em vê yekê bi saziyên nû asteng bikin, bêyî ku ji bîr bikin ku siyaseta asîmîlekirina Kurdan bo nav Tirkbûnê siyasetek e ku bi alîkarî û teşwîqkirina PKKê ji aliyê dewletê ve hatiye pêkanîn. Ji ber vê yekê, em damezrandina Enstîtuya Kurdî ya Lozanê bi rêzdarî silav bikin û pîroz bikin. Serkeftin be!
12.05 2025
Kaynak Linki = https://www.vanmed.net/makale/giringiya-vekirina-enstituya-kurdi-ya-lozane-u-tirsa-ji-kolonyalistan-526